بو و حافظه؛ چرا یک رایحه ما را سال‌ها به عقب می‌برد؟

مسیر بو در مغز؛ یک میان‌بر ویژه

بیشتر حواس ما، مثل بینایی و شنوایی، اطلاعاتشان را اول به یک «ایستگاه رله» در مغز می‌فرستند تا پردازش و مرتب شوند و بعد به بخش‌های دیگر برسند. حس بویایی اما ماجرای متفاوتی دارد. سیگنال‌های بو از بینی، تقریباً مستقیم به بخش‌هایی از مغز می‌رسند که با احساسات و حافظه سروکار دارند.

به زبان ساده: وقتی چیزی را می‌بینید، اول «می‌فهمید» چیست و بعد شاید احساسی پیدا کنید. اما وقتی چیزی را بو می‌کنید، گاهی اول احساس سراغتان می‌آید و بعد می‌فهمید آن بو چه بود. به همین دلیل است که یک رایحه می‌تواند قبل از اینکه حتی اسمش را به خاطر بیاورید، اشکتان را درآورد یا لبخند به لبتان بیاورد.

پدیده‌ی پروست؛ یک کیک کوچک و یک رمان بزرگ

مارسل پروست، نویسنده‌ی فرانسوی، در رمان مشهورش «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» صحنه‌ای را توصیف می‌کند که راوی یک تکه کیک کوچک را در چای فرو می‌برد و طعم و بوی آن ناگهان سیلی از خاطرات کودکی را به ذهنش می‌آورد. این صحنه آن‌قدر مشهور شد که امروز روان‌شناسان به خاطره‌هایی که با بو و طعم ناگهان زنده می‌شوند، «خاطره‌ی پروستی» می‌گویند.

تحقیقات نشان داده خاطره‌هایی که با بو زنده می‌شوند، معمولاً ویژگی‌های خاصی دارند:

بوهایی که در حافظه‌ی جمعی ما ایرانی‌ها نشسته‌اند

هر فرهنگ بوهای مشترک خودش را دارد. برای خیلی از ما، این بوها خاطره‌های عمیقی را زنده می‌کنند:

بو و احساس؛ چرا بعضی بوها را دوست داریم و بعضی را نه؟

یک واقعیت جالب: بیشتر علاقه‌ها و تنفرهای بویایی ما ذاتی نیستند، بلکه یاد گرفته‌شده‌اند. یعنی اینکه یک بو برایمان خوشایند باشد یا ناخوشایند، تا حد زیادی به تجربه‌هایی بستگی دارد که با آن داشته‌ایم. کسی که اولین بار بوی یک گل را در یک روز غمگین حس کرده، ممکن است سال‌ها بعد هم از آن بو حس بدی بگیرد؛ حتی اگر یادش نیاید چرا.

این توضیح می‌دهد چرا سلیقه‌ی عطر این‌قدر شخصی است و چرا یک رایحه‌ی محبوب ممکن است برای کسی دیگر کاملاً آزاردهنده باشد. درباره‌ی ارتباط رایحه و شخصیت، روانشناسی عطر را بخوانید.

چطور از این قدرت در زندگی استفاده کنیم؟

وقتی بدانید بو و حافظه این‌قدر به هم گره خورده‌اند، می‌توانید آگاهانه با رایحه «خاطره بسازید». چند ایده‌ی کاربردی:

بو، یادگیری و تمرکز

بعضی‌ها از این ارتباط برای یادگیری هم استفاده می‌کنند؛ مثلاً هنگام درس خواندن برای یک امتحان مهم، یک رایحه‌ی مشخص می‌زنند و روز امتحان هم همان را. هرچند این روش معجزه نمی‌کند، اما بسیاری حس می‌کنند کمک می‌کند در آن فضای ذهنی قرار بگیرند. انتخاب رایحه‌ای ملایم و آرام برای این کار مهم است؛ رایحه‌های تند و شیرین ممکن است حواس‌پرتی بیاورند. سبک‌های سبز و چای یا تمیز انتخاب‌های خوبی‌اند.

چرا نمی‌توانیم بوها را توصیف کنیم؟

یکی از معماهای جالب حس بویایی این است که ما بوها را خیلی خوب تشخیص می‌دهیم اما نمی‌توانیم توصیفشان کنیم. برای رنگ‌ها کلمه‌های دقیقی داریم، اما برای بوها معمولاً به منبعشان اشاره می‌کنیم: «بوی گل»، «بوی باران». به همین دلیل است که دنیای عطر واژه‌نامه‌ی خاص خودش را ساخته است. اگر می‌خواهید مثل یک حرفه‌ای درباره‌ی رایحه حرف بزنید، واژه‌نامه‌ی عطر را بخوانید.

آزمونک

سؤال‌های رایج